Τεχνητή Νοημοσύνη και Πνευματική ιδιοκτησία (ΑΙ assisted / AI generated works)

Η άνοδος της παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (generative AI) έχει δημιουργήσει μια παγκόσμια πρόκληση για το δίκαιο της Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΠΙ). Όπως είναι γνωστό, η παραγωγική ΤΝ αναφέρεται σε τεχνολογία που μπορεί να μαθαίνει από και να μιμείται μεγάλες ποσότητες δεδομένων, προκειμένου να παράγει νέο περιεχόμενο, όπως κείμενα, εικόνες, μουσική και βίντεο, βάσει εισροών του χρήστη. Η προστασία ΠΙ του παραγόμενου αποτελέσματος, το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει επιστημονικά, καλλιτεχνικά ή λογοτεχνικά έργα, είναι ιδιαιτέρως σημαντική ιδίως ως προς τις εμπορικές δυνατότητες καλλιτεχνών, σχεδιαστών, μηχανικών και επαγγελματιών του μάρκετινγκ. Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα: Μπορεί ένα έργο που παράγεται από εφαρμογές TN να προστατεύεται από το δίκαιο της ΠΙ;

Επί του παρόντος, η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) δεν διαθέτει ειδικούς κανόνες σχετικά με τη δυνατότητα προστασίας έργων που παράγονται με ΤΝ. Ωστόσο, η υφιστάμενη νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ, καθώς και οι εξελίξεις σε επίπεδο κρατών μελών, καταδεικνύουν την έντονη έμφαση στην ανθρώπινη δημιουργικότητα. Δηλαδή, το έργο ΠΙ πρέπει να είναι το αποτέλεσμα της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού του, καθώς και να αντανακλά την προσωπικότητα του δημιουργού του. Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η ελληνική νομολογία, σύμφωνα με την οποία πρωτότυπο θεωρείται ένα έργο ΠΙ, όταν αυτό είναι το αποτέλεσμα της προσωπικής συμβολής του δημιουργού, χάρη στην οποία το έργο παρουσιάζει κάποια ιδιαίτερη ατομικότητα, έτσι ώστε να διακρίνεται από τα διανοητικά προϊόντα της ανθρώπινης καθημερινότητας. Εκείνο που προκαλεί τη μοναδικότητα του έργου είναι η μοναδικότητα της προσωπικότητας του δημιουργού του.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, κρίσιμη είναι η διάκριση των έργων που έχουν παραχθεί με τη βοήθεια της ΤΝ (AI-assisted) και αυτών που έχουν παραχθεί κυρίως με τη χρήση της ΤΝ (AI-generated):

AI-assisted: Πρόκειται για έργα που είναι βασικά προϊόντα ανθρώπινης δημιουργίας και το εκάστοτε μοντέλο ΤΝ είναι απλώς βοηθητικό μέσο. Τα έργα αυτά προστατεύονται από το δίκαιο της ΠΙ.

AI-generated: Πρόκειται για έργα, στα οποία τα βασικά στοιχεία δημιουργίας του έργου (λ.χ. λογοτεχνική, μουσική έκφραση), επινοήθηκαν και εκτελέστηκαν όχι από άνθρωπο, αλλά από κάποιο εργαλείο ΤΝ. Κρίσιμο για το εάν τα έργα αυτά προστατεύονται από το δίκαιο της ΠΙ, είναι πώς χρησιμοποιήθηκε το συγκεκριμένο εργαλείο ΤΝ και ποιος είναι ο βαθμός της ανθρώπινης δημιουργικότητας στην παραγωγή του έργου. Έτσι:

(α) Δεν υπάρχει προστασία του έργου, εάν ο άνθρωπος απλώς δίνει οδηγίες για την παραγωγή του. Κι αυτό, διότι ο χρήστης του εργαλείου ΤΝ δεν γνωρίζει και δεν έχει έλεγχο του τρόπου με τον οποίο θα υλοποιηθεί η εκάστοτε εντολή (prompt) που θα δώσει στο εργαλείο, με άλλα λόγια δεν γνωρίζει πώς και γιατί το εργαλείο ΤΝ δημιούργησε το έργο με τη συγκεκριμένη μορφή (black box effect). Δηλαδή, καθαρά αυτοματοποιημένα outputs χωρίς ουσιαστική ανθρώπινη συμβολή δεν πληρούν την έννοια του «έργου». Η ερμηνεία αυτή είναι συνεπής με την ανθρωποκεντρική προσέγγιση που ακολουθεί τόσο η ενωσιακή όσο και η ελληνική νομολογία, καθώς δεν θα μπορούσε βάσει αυτής τα καθαρά παραγόμενα από ΤΝ αποτελέσματα, χωρίς ή με ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση, να μπορούν να οδηγήσουν σε αναγνώριση προστασίας ΠΙ, πόσο μάλλον να αναγνωριστεί ότι τα ίδια τα εργαλεία ΤΝ μπορούν να κατέχουν δικαιώματα ΠΙ επί έργων.

(β) Θα μπορούσε να υπάρξει προστασία του έργου, εάν το έργο που έχει παραχθεί από εργαλείο ΤΝ έχει διασκευαστεί, ή τροποποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να έχει αποκτήσει πρωτοτυπία, με την έννοια της νομοθεσίας περί ΠΙ. Δηλαδή, όσο πιο λεπτομερή είναι τα prompts ή εκτεταμένες οι παρεμβάσεις του ανθρώπου, τόσο πιθανότερη είναι η προστασία του αποτελέσματος, ως έργο ΠΙ. Πρέπει να υπάρχει ουσιαστική ανθρώπινη επιλογή των δεδομένων, καθορισμός των βασικών παραμέτρων, επιμέλεια και διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος, ή καλλιτεχνική διεύθυνση/επέμβαση.

Με άλλα λόγια, η εφαρμογή του κριτηρίου της προσωπικής πνευματικής εργασίας του δημιουργού σε έργα που προετοιμάζονται με τη χρήση εργαλείων ΤΝ παραμένει ανοιχτή σε ερμηνεία και προς το παρόν υφίσταται νομική αβεβαιότητα ως προς τον βαθμό και τη φύση της ανθρώπινης δημιουργικής συμμετοχής που απαιτείται στην τελική μορφή του έργου. Στο μέλλον, θα καταστεί ολοένα σημαντικότερο για τις αρχές διαφόρων έννομων τάξεων, τόσο εντός της ΕΕ όσο και διεθνώς, να εξετάσουν με μεγαλύτερη προσοχή την αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπων και εργαλείων ΤΝ. Τα δικαστήρια, οι ρυθμιστικές αρχές και οι φορείς λήψης αποφάσεων θα κληθούν να καθορίσουν ποιο είδος και ποιο επίπεδο ανθρώπινης συμμετοχής απαιτείται για την αναγνώριση προστασίας ΠΙ και πώς αυτό μπορεί να αποδειχθεί. Η εξεύρεση της κατάλληλης ισορροπίας σε παγκόσμιο επίπεδο αποτελεί κοινή πρόκληση, η οποία ενδέχεται να καθορίσει το μέλλον των δημιουργικών επαγγελματιών.

Περαιτέρω ανάγνωση:
https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/782585/EPRS_BRI(2025)782585_EN.pdf
https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/394345a1-2ecf-11eb-b27b-01aa75ed71a1/language-en
https://www.federalregister.gov/documents/2023/03/16/2023-05321/copyright-registration-guidance-works-containing-material-generated-by-artificial-intelligence
https://ipkitten.blogspot.com/2024/04/czech-court-finds-that-ai-tool-dall-e.html
https://ipkitten.blogspot.com/2023/12/chinese-court-deems-ai-generated-image.html